Subscribe
to our newsletter

and select which news you want to receive

Hitte-observasie en -manipulasie in die 21ste eeu

Deur dr Annie Labuscagne, Charles Street Vets
Ons almal weet dat hitte-observasie en KI een van die belangrikste aktiwiteite op ‘n moderne varkplaas is.  Verby is die dae van bere tussen sôe injaag en oor drie maande hoop vir die beste.  Selfs op plase waar daar nog van beerdekkings gebruik gemaak word, is die proses ‘n bietjie meer gesofistikeerd as dit. Die rede hiervoor is dat die kompetisie so sterk is dat boere met soveel as moontlik varkies wil begin.Dit is juis hier waar goeie hittebestuur ‘n kritiese rol speel.  Goeie hitte-observasie is ‘n bestuurstegniek wat die boer in staat stel om ‘n sog baie nader aan ovulasie te insemineer.  Die voordele van goeie hitte observasie en manipulasie is juis dat die dekkings vir die week gekonsentreer word en die aantal oop dae per sog verminder word.  Dit het ‘n positiewe invloed op aantal werpsels per sog per jaar.  Die ander pluspunt is dat dit lewendig gebore verhoog.
Hittebestuur
Baie mense maak die fout om te dink dat hittebestuur begin op die dag wat die eerste sog tekens van hitte wys.  Ongelukkig is dit nie so eenvoudig nie.  Goeie hittebestuur begin in die vorige siklus.  Die sog se kondisie bepaal hoe goed sy gaan hitte wys.  Die eweredigheid van die sogkudde se kondisie bepaal hoe eenvormig die sôe gaan hitte wys.  Dit is daarom belangrik dat daar reeds gedurende die vorige droogsog-periode seker gemaak word dat die sog haar teiken P2 bereik.  Gedurende laktasie moet die sog so gevoer word dat sy 3mm verloor en op die regte P2 gespeen word. Indien haar P2 te min of te veel is met speen, moet haar voeding so gemanipuleer word in die eerste helfte van die droogsogperiode dat sy met die regte P2 weer in die jongstal ingaan.  Die natuur laat nie toe dat ‘n te maer sog “vat” nie, sy word eerder gespaar vir ‘n volgende keer! Ook vet sôe sukkel om op hitte te kom en is geneig om laat in die week eers hitte-tekens te wys.
Kondisie
As die kondisie reg is, is die volgende stap die speenproses.  Die korrekte speenmetode help om die sôe vroeër in die week, as ‘n groep, op hitte te laat kom.  ‘n Metode wat werk, is om sôe so vroeg as moontlik op speendag te speen.  Hulle moet hulle gewone hoeveelheid kos kry (asof hulle nie gespeen sou geword het nie) en sodra hulle klaar gevreet het, moet die sôe geskuif word.  Dit is baie belangrik dat die varkies nie kans kry om weer te soog nie.  Voer die sôe weer in die deklyn/droogsoghuis.  Nog ‘n belangrike punt is dat die speenproses altyd op dieselfde tyd van die dag moet gebeur omdat dit ‘n invloed het op presies wanneer die groep sôe hitte gaan wys.  ‘n Paar uur variasie in speentyd skuif die wys van hitte tot met ‘n dag aan!
Nadat sôe gespeen is, word hulle drie tot vier dae ad lib gevoer.  Party mense voer langer ad lib, maar wanneer sôe op hitte is, is hulle geneig om kos te mors.  Die sôe  moet met die beer gestimuleer word vanaf die dag na speen.  Die beerstimulasie is ook nie ‘n vinnige verbydraf van die beer nie.
Kwaliteit-tyd is belangrik;  hy moet ten minste 20 minute voor die sôe wees.  Iemand sal hom moet dophou, anders is bere geneig om op die punt te gaan staan en vreet.  Dit is ook ‘n goeie idee om van twee bere gebruik te maak.  Plase wat op Donderdae speen, moet op Sondagmiddag begin kyk watter sôe vir die beer staan en haar dan merk.
Die laaste aspek wat voorbereiding betref, is die omgewing.  Deesdae beweeg baie plase terug na ‘n dekhuis.  Die rede hiervoor is dat die area so ingerig kan word om optimale inseminasies te vergemaklik.  Die dekhuis word ook gebruik om jong soggies voor te berei vir hulle eerste dekkings.  Kyk na die foto en let op die volgende:

  • Algemene netheid van die huis
  • Gebruik van hekke om beer op voor ‘n sekere groep sôe te hou.  Werk op ongeveer vyf tot ses sôe per beer.
  • Ligte bokant die sôe se oë;  dit help om die groep te stimuleer om nader aan mekaar, vroeër in die week op hitte te kom.  Die duimreël is 150 lux op oogvlak.  Die ligte is vir 16 ure aan en vir agt ure af.

Voorbereiding
Uiteindelik is die voorbereiding gedoen en die eerste sôe wys Sondagmiddag hitte vir die beer.  Voordat ‘n mens links en regs begin insemineer, is daar ‘n paar aspekte wat in gedagte gehou moet word.  Die eerste een is dat hitte-observasie en sog-inseminasie twee verskillende aksies is en dus so benader moet word. Sôe wat vroeg in die week op hitte kom, is geneig om ‘n langer siklus te hê as sôe wat later in die week op hitte kom en jong soggies het oor die algemeen ‘n kort, onvoorspelbare siklus (dit mag nie as ‘n verskoning gebruik word vir swak lewendig gebore onder die jong soggies nie!).
Weer eens is dit belangrik om volgens ‘n skedule te werk.  As alles altyd dieselfde gedoen word, is dit maklik om abnormaliteite raak te sien.  Dit is belangrik dat die sôe nie onnodig gesteur moet word voor hitte-observasie nie.  Voer hulle dus en sluit die deur van die dekhuis.  Niemand moet tussen vreettyd en hitte-observasie ingaan om die vloere te vee nie.  Op die vasgestelde tyd gaan die KI-span by die dekhuis in en hulle kyk watter sôe hitte vir die man wys.  Dit geskied in die afwesigheid van enige beer.  Die rede hiervoor het te doen met die sog se siklus.  Reg aan die begin van haar siklus is ‘n sog baie onrustig, sy raas en vreet nie.  Sy sal ook hitte vir ‘n beer wys.  Hoe nader ‘n sog aan ovulasie kom, hoe stiller word sy.  Wanneer ‘n sog hitte vir ‘n mens (grassnyer, hoogdrukspuit…) wys, is sy naby aan ovulasie.  Die optimale tyd van inseminasie is binne 24 uur voor ovulasie.
Ovulasie
Die mantoets word dus gebruik om vas te stel hoe naby ‘n sog aan ovulasie is.  Nadat die KI-span klaar getoets het, word die koggelbere gehaal.  Hulle gee ‘n aanduiding van watter sôe besig is om op hitte te kom en dus dopgehou moet word.  Hitte-observasie gaan bepaal hoe goed die lewendig gebore is en dit is een van die plekke waar ‘n bestuurder se teenwoordigheid van kritiese belang is.  Afhangende van die dag in die KI-week, word die sôe onmiddellik of eers ‘n paar uur later geïnsemineer.  As dit nog vroeg in die KI-week is, word sôe op die vroegste twee uur na hitte-observasie geïnsemineer.  As dit laat in die week is, word die sôe onmiddellik geïnsemineer (onthou, hoe vroeër sy hitte wys, hoe langer is haar siklus).
Die meeste varkboere weet hoe lyk ‘n sog wat op hitte is; sy vreet nie, sy staan stil as daar op haar rug gedruk/geklim word, haar ore en stert staan regop, haar vulva is geswel (makliker om by jonger diere raak te sien) en sy lê in jou in as jy die flanktoets doen.  Wees versigtig om net op een aspek te konsentreer.  Hoewel die meeste diere dieselfde gaan reageer, is daar uitsonderings.
So kry ‘n mens sôe wat stokstil vir die beer sal staan, maar glad nie hitte vir die man sal wys nie.  Om te voorkom dat sulke sôe oorgeslaan word, moet enige sog wat tweekeer (oggend, oggend) vir die beer gestaan het, maar niks vir die man gestaan het nie, geïnsemineer word.  Soms is dit ook ‘n goeie idee om jou oë toe te hou wanneer jy sôe toets.  Ons is baie op ons sig aangewese, maar ‘n mens kan baie goed voel wanneer ‘n sog op hitte is.

Bestuursmetode

‘n Bestuursmetode wat goed werk, is om die sôe te merk wat op hitte kom.  Elke dag het sy eie kleur, bv. Maandag sal blou wees, Dinsdag groen, Woensdag rooi en enige ander dag pers.  Wanneer ‘n sog hitte vir ‘n beer wys, word sy op haar linkerboud gemerk.  As sy hitte vir die man wys, word sy op haar regterboud gemerk.  As sy geKI gaan word, kry sy ‘n vertikale streep op haar rug en sodra sy klaar geKI is, kry sy ‘n horisontale streep op die vertikale streep.  Aan die end van die week kan ‘n mens met een oogopslag sien hoe die week verloop het.
Dit is ook ‘n goeie idee om twee of drie sôe deur hulle siklus te monitor: hoe kom hulle op hitte, hoe staan hulle vir die man en beer, en hoe gaan hulle weer van hitte af.  Onthou, die staanpatroon van sôe op ‘n spesifieke plaas is geneig om dieselfde te wees, maar die staanpatroon van sôe van verskillende plase is nie dieselfde nie.  Daar is geen reël wat sê hoeveel keer ‘n sog geïnsemineer mag word nie.  Meeste sôe sal twee maal geïnsemineer word, sommige sôe sal net 1x geïnsemineer word.  ‘n Sog word geïnsemineer totdat sy nie meer vir die man staan nie.  As daar wel sôe is wat drie keer geïnsemineer is, was die eerste inseminasie heelwaarskynlik te vroeg gewees en moet ‘n mens jou hitte-observasie metode gaan hersien.
KI
Suksesvolle KI hang van ‘n paar dinge af.  Weer eens is ‘n vasgestelde skedule belangrik.  KI moet altyd op dieselfde tyd geskied.  Omdat dit, net soos hitte-observasie, so belangrik is, kry dit voorkeur bo alles.  As daar geKI word, mag die KI-span nie gebruik word om trokke af te laai nie.
Voorbereiding is belangrik, moenie in die dekhuis ingaan voordat die semen, kateters en bere nie reg is nie.  Mense moet so skoon as moontlik werk.  Maak die vulva droog skoon en moenie die kateter aan die krat laat raak nie.
Konsentreer daarop om die kateter reg in te sit en moenie weggooibare kateters vir meer as een sog gebruik nie! Beerstimulasie tydens KI, sowel as na KI is belangrik.  As ‘n mens meer as een beer gebruik, vergemaklik dit die proses.  Een beer staan voor die sôe terwyl hulle geKI word.  Nadat hulle geKI is, skuif die beer aan en staan die volgende beer voor hulle.  Dit verhoog die sametrekkings van die baarmoeder, wat op die stadium in die rigting van die fallopiese buise is (dit is waar bevrugting plaasvind).  Hoe vinniger die saad by die fallopiese buise uitkom hoe beter, die res van die baarmoeder is nie ‘n baie vriendelike omgewing vir die saad nie.  Die kateter moet nie direk na insemasie verwyder word nie, los dit dat dit self uitval, of verwyder dit aan die end van die inseminasie proses.
Skuif sôe binne 24 uur na hulle laaste inseminasie.  As dit nie moontlik is nie, skuif hulle eers ses tot agt weke later.  Moet hulle ook nie binne vier uur na die laaste inseminasie skuif nie.  Die tydperk na inseminasie is sensitief, en as ‘n mens ‘n sog dan steur, kan dit bevrugting benadeel.  As ‘n mens ‘n sog binne die eerste twee tot drie weke skuif, word inplantasie benadeel.
Die meeste van die goed wat in die artikel genoem word, is nie moeilik nie.
Wat wel moeilik is, is om dit altyd dieselfde te doen.  Sukses word bepaal deur eenvoudige goed wat ALTYD  dieselfe gedoen word.

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin